Η Τεχνητή Νοημοσύνη και η Ανθρωπότητα: Αναζητώντας μια Ισορροπία Μεταξύ Δημιουργίας και Ευθύνης

Σε μια εποχή όπου οι κουβέντες για την τεχνητή νοημοσύνη πυκνώνουν και οι φωνές γεμίζουν ανησυχία, φόβο ή οργή, νιώθω την ανάγκη να καταθέσω μια σκέψη πιο ήπια. Όχι για να διαφωνήσω, ούτε για να μειώσω τη δύναμη του συναισθήματος που γεννιέται μπροστά σε κάτι νέο και αχαρτογράφητο, αλλά για να θυμίσω πως εκεί όπου υπάρχει σύγχυση, συνήθως λείπει η πληροφορία. Κι εκεί όπου λείπει η πληροφορία, ανθίζει ο θυμός.

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν γεννήθηκε από κάποιο φυσικό φαινόμενο. Τη δημιούργησαν άνθρωποι. Και ναι, πολλοί από αυτούς ήταν και είναι καπιταλιστές. Δεν πρόκειται για ένα αποκομμένο εργαλείο που σχεδιάστηκε αποκλειστικά για το καλό της ανθρωπότητας. Στην πλειοψηφία τους, οι τεχνολογίες αυτές εξελίσσονται με γνώμονα το κέρδος, τη μεγιστοποίηση της αποτελεσματικότητας και την εξυπηρέτηση οικονομικών συμφερόντων. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η τεχνολογία, καθεαυτή, είναι εχθρός.

Το ερώτημα δεν είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη είναι καλή ή κακή. Το ερώτημα είναι: ποιος τη χρησιμοποιεί, με ποια πρόθεση και σε ποιο πλαίσιο. Αν αφεθεί στα χέρια λίγων, χωρίς διαφάνεια και χωρίς κοινωνική συμμετοχή, τότε ναι — μπορεί να γίνει εργαλείο εκμετάλλευσης, παρακολούθησης, αλλοίωσης της αλήθειας ή καταστροφής του περιβάλλοντος. Όμως η λύση δεν είναι να την αρνηθούμε συλλήβδην. Είναι να απαιτήσουμε παιδεία γύρω από αυτήν. Να την κατανοήσουμε, να την απομυθοποιήσουμε, να την εντάξουμε συνειδητά.

Όταν χρησιμοποιούμε την τεχνητή νοημοσύνη με ευθύνη, μπορεί να είναι σύμμαχος. Όχι αντικαταστάτης της τέχνης, αλλά υποστηρικτής της δημιουργικότητας. Όχι εχθρός του περιβάλλοντος, αλλά ίσως και εργαλείο για τη σωτηρία του. Με τις κατάλληλες πολιτικές και τον κατάλληλο σχεδιασμό, η ενεργειακή της κατανάλωση μπορεί να περιοριστεί, να βελτιστοποιηθεί, να εξισορροπηθεί. Τίποτα δεν είναι στατικό ή προδιαγεγραμμένο. Η κατεύθυνση που θα πάρει, εξαρτάται από εμάς.

Και η ηθική μας υποχρέωση είναι να μην τη δαιμονοποιήσουμε. Να μην την αντιμετωπίσουμε σαν τέρας που ξεπήδησε από το πουθενά για να καταπιεί την αλήθεια, την τέχνη ή το ανθρώπινο αποτύπωμα. Αντιθέτως — να την κοιτάξουμε στα μάτια και να τη ρωτήσουμε: πώς μπορώ να σε καταλάβω καλύτερα;

Γιατί η αλήθεια δεν κινδυνεύει από την τεχνητή νοημοσύνη. Κινδυνεύει από την έλλειψη κρίσης, την απουσία μόρφωσης, την αποδοχή της εύκολης πληροφορίας. Κινδυνεύει από την αποσύνδεση του ανθρώπου από τον ίδιο του τον εαυτό.

Και κάπου εδώ, ανάμεσα σε όλα αυτά τα ερωτήματα, ας σταθούμε με τρυφερότητα και ειλικρίνεια.

Γιατί η τεχνητή νοημοσύνη δεν εμφανίστηκε μόνο στα μεγάλα εργαστήρια ή τις βιομηχανίες. Είναι ήδη δίπλα μας.

Μας προτείνει λέξεις στο κινητό πριν προλάβουμε να τις σκεφτούμε. Μαθαίνει τις συνήθειές μας στο GPS για να μας προτείνει τον πιο γρήγορο δρόμο. Φιλτράρει τις εικόνες μας στα social media, επιλέγει τι θα δούμε και τι θα μας συγκινήσει. Βρίσκεται πίσω από κάθε “έξυπνη” μετάφραση, κάθε chatbot εξυπηρέτησης, κάθε προσωποποιημένη πρόταση που λαμβάνουμε όταν χαζεύουμε online.

Η τεχνητή νοημοσύνη είναι ήδη μέσα στο σπίτι, στη δουλειά, στη διασκέδαση. Και το θέμα δεν είναι η ύπαρξή της.

Το θέμα είναι η συνείδηση με την οποία τη χρησιμοποιούμε.

Γιατί η τεχνητή νοημοσύνη δεν ήρθε να πάρει. Ήρθε να μεγεθύνει. Και μεγεθύνει αυτό που της δείχνουμε.

Ας της δείξουμε, λοιπόν, κάτι όμορφο.

---

Και ναι, υπάρχει και κάτι ακόμα που γεννά ανησυχία: τα προσωπικά μας δεδομένα. Η ιδέα ότι τα λόγια μας, οι φωτογραφίες μας, τα κλικ μας — όλα — τροφοδοτούν κάτι μεγαλύτερο, ίσως και άγνωστο, φέρνει ένα αίσθημα παραβίασης. Δεν είναι μικρό πράγμα αυτό. Είναι απόλυτα φυσικό να γεννά θυμό, δυσπιστία, ακόμα και φόβο.

Όμως, αξίζει να διακρίνουμε: τα περισσότερα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης δεν «θυμούνται» ποιοι είμαστε. Δεν αποθηκεύουν ατομικά δεδομένα, ούτε μπορούν να αναγνωρίσουν κάποιον συγκεκριμένα — δεν μαθαίνουν με βάση εμάς ως πρόσωπα, αλλά μέσα από τεράστιους όγκους ανώνυμων πληροφοριών. Όπως ένα σύννεφο που σχηματίζεται όχι από ένα σταγονίδιο, αλλά από το σύνολο της υγρασίας του κόσμου.

Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν κίνδυνοι. Υπάρχουν. Και γι’ αυτό ακριβώς είναι απαραίτητη η διαφάνεια, η νομοθετική θωράκιση, η ελευθερία ενημέρωσης και η ψηφιακή παιδεία. Για να είμαστε παρόντες, όχι απλώς χρήστες. Για να απαιτούμε η τεχνολογία να υπηρετεί το κοινό καλό και όχι να το καταπίνει. Η λύση δεν είναι να φοβόμαστε κάθε τι τεχνητό, αλλά να απαιτούμε ανθρώπινες αρχές μέσα σε κάθε τεχνητό σύστημα.

Γιατί ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι μόνο το αν η τεχνητή νοημοσύνη «μαθαίνει» από εμάς. Ο πραγματικός κίνδυνος είναι να σταματήσουμε εμείς να μαθαίνουμε. Να μην εμβαθύνουμε, να μην αμφισβητούμε, να μην αναζητούμε την αλήθεια.

Κι εκεί, στην καρδιά αυτής της αναζήτησης, ξεκινά η αληθινή συνύπαρξη με την τεχνολογία: όταν ξέρουμε ποιοι είμαστε, πριν τη ρωτήσουμε τι μπορεί να κάνει.